-
روز های کاری: یک شنبه و سه شنبه ساعت ۱۴ الی ۱۹
روز های کاری: یک شنبه و سه شنبه ساعت ۱۴ الی ۱۹
23 مهر 1405
غده‌ی تیروئید دقیقاً در مجاورت چهار غده‌ی کوچک به نام غدد پاراتیروئید قرار دارد که وظیفه‌ی اصلی‌شان تنظیم میزان کلسیم خون است. در حین جراحی تیروئید، به‌دلیل نزدیکی زیاد این غدد به تیروئید، ممکن است عملکرد موقت آن‌ها دچار اختلال شود و در نتیجه سطح کلسیم خون بیمار در روزهای اول بعد از عمل کاهش پیدا کند. این وضعیت که به آن «افت کلسیم بعد از عمل تیروئید» یا هیپوکلسمی پس از تیروئیدکتومی گفته می‌شود، یکی از شایع‌ترین عوارض زودرس این جراحی است و در اغلب موارد موقتی و کاملاً قابل‌کنترل است.
غدد پاراتیروئید با ترشح هورمون پاراتورمون (PTH)، سطح کلسیم خون را در محدوده‌ی طبیعی نگه می‌دارند. در طول عمل تیروئید، به‌خصوص در تیروئیدکتومی کامل که کل غده برداشته می‌شود، ممکن است این غدد کوچک به‌طور موقت دچار تورم، کاهش خون‌رسانی یا تحریک مکانیکی شوند. در نتیجه، ترشح پاراتورمون برای چند روز کاهش می‌یابد و سطح کلسیم خون نیز به‌دنبال آن افت می‌کند. در موارد نادر، اگر یکی از غدد پاراتیروئید به‌اشتباه همراه با بافت تیروئید برداشته شود، جراح معمولاً همان لحظه آن را به بافت دیگری از بدن (مثلاً عضله‌ی گردن) پیوند می‌زند تا عملکردش حفظ شود.
شدت علائم افت کلسیم بستگی به میزان و سرعت کاهش کلسیم خون دارد. شایع‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:
پزشک برای بررسی بالینی این وضعیت، از دو علامت شناخته‌شده کمک می‌گیرد: ضربه‌ی ملایم روی عصب صورت که باعث پرش عضلات همان سمت صورت می‌شود (علامت شوستک)، و انقباض ناخواسته‌ی انگشتان دست هنگام بستن موقت فشارسنج روی بازو (علامت تروسو). این دو بررسی فقط توسط پزشک یا پرستار انجام می‌شود و نیازی به انجام آن توسط خود بیمار نیست.
بر اساس مطالعات بالینی، افت کلسیم معمولاً از همان روز اول بعد از عمل قابل‌اندازه‌گیری است؛ حدود ۷۰ درصد بیماران در روز اول و تا ۸۶ درصد در روز دوم بعد از تیروئیدکتومی کامل، کاهشی در سطح کلسیم خون نشان می‌دهند، هرچند در بسیاری از آن‌ها این افت خفیف است و علامت محسوسی ایجاد نمی‌کند. به همین دلیل، پزشک معمولاً سطح کلسیم (و در صورت نیاز پاراتورمون) را طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول بعد از عمل اندازه‌گیری می‌کند تا در صورت افت قابل‌توجه، درمان زودتر شروع شود.
در صورت تأیید افت کلسیم با آزمایش خون، درمان اصلی شامل مکمل‌های کلسیم همراه با ویتامین D (معمولاً به‌شکل فعال‌تر مانند کلسی‌تریول برای جذب سریع‌تر) است. دوز دقیق و مدت مصرف باید توسط پزشک و بر اساس نتیجه‌ی آزمایش‌های پیگیری تعیین شود؛ خودسرانه قطع یا تغییر دوز مکمل‌ها توصیه نمی‌شود. در موارد خفیف، گاهی فقط افزایش مصرف غذاهای غنی از کلسیم (لبنیات، کنجد، بادام) کافی است، اما در موارد متوسط تا شدید، مکمل خوراکی یا حتی تزریق وریدی کلسیم در بیمارستان لازم می‌شود.
در اکثریت قریب‌به‌اتفاق بیماران، افت کلسیم موقتی است و طی چند روز تا چند هفته، با بازگشت عملکرد طبیعی غدد پاراتیروئید، سطح کلسیم خون بدون نیاز به مکمل دائمی به حالت عادی برمی‌گردد. تنها در صورتی که هیپوکلسمی بیش از ۶ ماه ادامه داشته باشد، تشخیص «کم‌کاری دائمی پاراتیروئید» مطرح می‌شود که نیازمند مصرف طولانی‌مدت کلسیم و ویتامین D تحت نظر پزشک است. این حالت دائمی نسبتاً نادر است و بیشتر در جراحی‌های گسترده‌تر (مانند تیروئیدکتومی همراه با برداشتن غدد لنفاوی گردن یا جراحی مجدد) دیده می‌شود.
احتمال بروز افت کلسیم در همه‌ی بیماران یکسان نیست و به نوع و گستردگی جراحی بستگی دارد. طبق بررسی‌های بالینی، این موارد خطر افت کلسیم را افزایش می‌دهند:
اگر هر یک از این شرایط در مورد شما صدق می‌کند، معمولاً پزشک پیگیری دقیق‌تر و آزمایش زودتر کلسیم خون را در برنامه قرار می‌دهد.
اگر بعد از عمل تیروئید علائمی مانند گرفتگی شدید و مداوم عضلات دست و صورت، مشکل در تنفس یا بلع، یا تپش قلب نامنظم تجربه کردید، باید بلافاصله با جراح خود یا اورژانس تماس بگیرید؛ این‌ها نشانه‌ی افت شدید کلسیم هستند که نیاز به رسیدگی فوری دارند.
| ویژگی | هیپوکلسمی خفیف | هیپوکلسمی شدید |
|---|---|---|
| علائم اصلی | گزگز دور دهان و نوک انگشتان | گرفتگی شدید عضلات، تشنج |
| زمان بروز | معمولاً روز اول یا دوم بعد از عمل | می‌تواند سریع‌تر و شدیدتر پیشرفت کند |
| درمان رایج | مکمل خوراکی کلسیم و ویتامین D | کلسیم تزریقی در بیمارستان |
| نیاز به بستری | معمولاً خیر | بله، تا تثبیت سطح کلسیم خون |
رعایت دقیق توصیه‌های پزشک درباره‌ی داروهای بعد از عمل تیروئید و انجام به‌موقع آزمایش‌های پیگیری، بهترین راه برای تشخیص زودهنگام و کنترل ساده‌ی افت کلسیم است. تفاوت افت کلسیم با مشکلات غده پاراتیروئید در این است که اولی معمولاً عارضه‌ی موقت جراحی است، در حالی که دومی می‌تواند به بیماری مستقل غده پاراتیروئید نیز مرتبط باشد.
شایع‌ترین علائم شامل گزگز و بی‌حسی دور دهان و نوک انگشتان، گرفتگی عضلات دست، خستگی و در موارد شدید تشنج و بی‌نظمی ضربان قلب است.
در اکثر بیماران این وضعیت موقتی است و طی چند روز تا چند هفته با بازگشت عملکرد طبیعی غدد پاراتیروئید برطرف می‌شود؛ فقط در موارد نادر که بیش از ۶ ماه ادامه یابد، دائمی در نظر گرفته می‌شود.
درمان اصلی مصرف مکمل کلسیم همراه با ویتامین D است که دوز آن باید توسط پزشک و بر اساس نتیجه‌ی آزمایش خون تعیین شود؛ در موارد شدید ممکن است نیاز به کلسیم تزریقی در بیمارستان باشد.
دکتر سعید سهراب‌پور، مدیر برنامه دستیاری گروه گوش، حلق و بینی دانشگاه علوم پزشکی تهران و رئیس بخش گوش، حلق و بینی و جراحی سر و گردن بیمارستان امیراعلم، یکی از متخصصان شناخته‌شده این حوزه در ایران است. ایشان در سال ۱۳۸۲ وارد دانشگاه علوم پزشکی شیراز شد و دوره پزشکی عمومی را با رتبه ممتاز به پایان رساند، در سال ۱۳۹۰ وارد رشته تخصصی گوش، حلق و بینی دانشگاه علوم پزشکی تهران شد و در سال ۱۳۹۴ با کسب رتبه دوم بورد تخصصی کشوری فارغ‌التحصیل گردید. در سال ۱۳۹۵ به عضویت هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران درآمد و در سال ۱۴۰۰ به مرتبه دانشیاری ارتقا یافت. در کارنامه ایشان بیش از ۱۵ هزار جراحی موفق و بیش از ۳۵ مقاله علمی منتشرشده ثبت شده است.
تمامی حقوق برای دکتر سعید سهراب‌پور محفوظ است.
پیاده سازی و سئو توسط آدم برفی
دیدگاهتان را بنویسید